Savremeno lečenje gojaznosti: farmakološki i psihološki pristup

Tokom 2022. godine gojaznost je dosegla pandemijske razmere, sa procenjenom globalnom učestalošću od 12.5% (2,5 biliona) odraslih. Situacija je alarmantna i među decom, jer je prisutna kod preko 37 miliona dece ispod 5 godina, i kod 160 miliona dece uzrasta 5-19 godina širom sveta. Agresivno lečenje, često multimodalnim pristupom je osnova u redukciji rizika za razvoj kardiometaboličkih bolesti koje su posledica dugotrajne gojaznosti. Pored somatskih bolesti, gojazni pacijenti imaju veću incidencu i mentalnih oboljenja, pa pored lečenja metaboličke komponente, pacijenti zahtevaju i psihološko-psihijatrijske intervencije.
Uvođenje GLP-1 receptorskih agonista u terapiju gojaznosti učinilo je prekretnicu i otvorilo novu eru u savremenom lečenju pacijenata. Pored njih, danas je pacijentima na raspolaganju i veliki broj lekova drugih klasa, tako da okosnicu savremene farmakološke terapije gojaznosti čine semaglutid (2,4 mg), tirzepatid (10-15 mg), liraglutid (3 mg), orlistat, naltrekson/bupropion, i fentermin/topiramat. Pored ovih lekova, brojni lekovi su u fazi II (pemvidutid, dapiglutid, maridebart kagraglutid) i fazi III kliničkih ispitivanja (semaglutid (7,2 mg), survodutid, retatrudit, kagrilintid, mazdutid, survodutid, orforglipron).
Gojazni pacijenti se često susreću sa pervazivnim socijalnim stigmama i diskriminacijom u brojnim životnim situacijama, zbog čega često imaju osećaj niže vrednosti, izraženo nezadovoljstvo, poremećenu percepciju telesne sheme, osećaj socijalne isključenosti (sekluzije), melanholično raspoloženje, anksioznost i depresiju (18-55%). Ono može funkcionisati kao negativan katalizator u pogledu ispunjavanja personalnih aspiracija i socijalnih normi, što dovodi do kulminacije frustracija, nagomilavanja stresa i emocionalne uznemirenosti. Osećaj socijalne izopštenosti i osuđivanja kod pacijenata često produbljuje sve izraženiju potrebu za izolacijom. Faktori koji utiču na psihološku komponentu i odgovor na stres gojaznih pacijenata uključuju brojne biološke (genetska predispozicija, homeostaza koncentracija hormona (grelin, insulin, leptin, kortizol)), psihološke (osećaj srama i krivice, nisko samopoštovanjem traume u detinjstvu) i socijalne faktore (socioekonomski status, diskriminacija u pogledu zaposlenja, socijalne zaštite). Zna se da mozak igra ključnu ulogu u odgovoru organizma na stres, te da postoje određene morfofunkcionalne promene u stanjima ekscesivnog stresa (hipokampus i prefrontalni korteks smanjuju svoju veličinu, a amigdala postaje hiperaktivna), što dovodi do disregulacije stresnog odgovora, i pojačavanja anksioznosti, maladaptivnog ponašanja i straha, što pojačava i želju za unosom hrane. Zbog svega navedenog, pacijentima je neophodno pristupiti na poseban način, poštujući posebna pravila komunikacije i uvažavanja ličnosti. Tokom evaluacije gojaznih pacijenata, važno je uključiti i njihov psihološki profil i faktore rizika po mentalno zdravlje, kako bi se pravovremenom intervencijom umanjili svi diskrimunišući ili maladaptivni elementi. Pacijentima se daju skale (PHQ-9, GAD-7, EDE-Q), određuju se analize (krvna slika, procena funkcije štitaste žlezde, bubrega i jetre, elektrolitni status, nivo vitamina, lipidni profil, HbA1C). Kada postoji izražena psihijatrijska komponenta, gojaznost se može lečiti specifičnim lekovima sa centralnim delovanjem (npr. naltrekson/bupropion, fentermin/topiramat). Za depresivni poremećaj, propisuju se selektivni inhibitori ponovnog preuzimanja serotonina, atipični antidepresivi ili inhibitori monoamino oksidaze. U novije vreme koristi se i transkranijalna magnetna stimulacija. U toku dugoročnog lečenja i praćenja, uz adekvatnu socijalnu podršku, ovi pacijenti mogu imati dobru prognozu. Ređe, viđa se povećana zloupotreba supstanci, povećan rizik od somatskih bolesti, i drugih poremećaja ishrane, kada može biti i uzrok smrtnosti. Sve ovo opravdava značaj ove edukacije, koja problemu gojaznosti prilazi iz posebno značajnog, psihološkog ugla.